BIP
Korzenie święta sięgają IV wieku, kiedy w Jerozolimie organizowano procesje upamiętniające wjazd Jezusa do miasta. Zwyczaj szybko rozprzestrzenił się w świecie chrześcijańskim, a w średniowieczu dotarł także do Polski.
Niedziela Palmowa upamiętnia wjazd Jezusa Chrystusa do Jerozolimy. Według Ewangelii został powitany przez tłum ludzi, którzy machali gałązkami oliwnymi i palmowymi – gestem szacunku i uznania. Na pamiątkę tego wydarzenia wierni przynoszą do kościołów palmy wielkanocne. W tradycji Bliskiego Wschodu palma była symbolem zwycięstwa i triumfu, dlatego powitanie Jezusa odczytuje się jako uznanie go za króla pokoju.
To jednak nie tylko dzień radości. Niedziela Palmowa rozpoczyna Wielki Tydzień i zapowiada wydarzenia Męki Pańskiej. Wprowadza wiernych w czas skupienia i refleksji nad cierpieniem, śmiercią i zmartwychwstaniem Jezusa, pokazując przejście od uroczystego powitania do dramatycznych wydarzeń, które nastąpią w kolejnych dniach.
Polska tradycja od początku przyjęła lokalną formę. Zamiast prawdziwych palm wykorzystano dostępne rośliny, przede wszystkim wierzbę. Polskie palmy wielkanocne, choć nie przypominają tych z Bliskiego Wschodu, zachowały tę samą symbolikę. Tworzy się je z gałązek wierzbowych ozdabianych bukszpanem, barwinkiem, suszonymi kwiatami czy papierowymi dekoracjami. Bez wierzby palma właściwie nie istnieje, jej wczesnowiosenne bazie były postrzegane jako znak odradzającego się życia i nadziei. W ludowym przekonaniu szczególnego znaczenia nabierały dopiero po poświęceniu.
Święcenie wszystko zmieniało. To już nie były zwykłe gałązki. Poświęcona palma stawała się przedmiotem o wyjątkowej mocy, wykorzystywanym w codziennym życiu przez cały rok. Zaraz po wyjściu z kościoła uderzano się nawzajem palmami, a w domu dotykano nimi ludzi i zwierzęta, wierząc, że w ten sposób przekazuje się siły życiowe. Bazie połykano, by chronić się przed chorobami, a ich kawałki dodawano do paszy dla zwierząt. Palma towarzyszyła także pracom gospodarskim, bo wkładano ją pod pierwszą skibę podczas orki, używano przy wypędzaniu bydła czy umieszczano w ulach.
Szczególne znaczenie miała jako ochrona domu. Wstawiano ją w oknie podczas burzy, by zabezpieczała przed piorunem i pożarem. Krzyżyki wykonane z palm wbijano w pola, licząc na dobre plony i ochronę przed złą pogodą. Po roku przechowywania palma nie mogła zostać wyrzucona – należało ją spalić.
Dziś wiele z tych praktyk zanikło, a sama palma zmieniła swoją funkcję. W wielu domach nie wykonuje się jej już samodzielnie.
Kiedyś robiło się je w domu, z tego, co było pod ręką. Teraz większość ludzi po prostu kupuje – mówi mieszkanka Łodzi.
Gotowe palmy można znaleźć przed kościołami i na targowiskach, co sprawia, że zwyczaj stał się prostszy, ale mniej związany z domową tradycją. Jednocześnie nie zniknęło rękodzieło. W regionie łódzkim wciąż działają twórcy ludowi przygotowujący palmy tradycyjnymi metodami.
Robimy je tak jak kiedyś, tylko teraz bardziej na sprzedaż niż dla siebie. Są osoby, które pytają, czy palma jest robiona ręcznie – mówi jedna z twórczyń spotkana na kiermaszu.
W innych częściach Polski tradycja przybiera bardziej widowiskowe formy. Na Kurpiach, szczególnie w Łysych, powstają kilkumetrowe palmy będące efektem konkursów i wieloletnich umiejętności. Popularna jest także palma wileńska, czyli niewielka, ale bogato zdobiona suszonymi kwiatami i trawami, układanymi wokół wierzbowej gałązki.
W województwie łódzkim Niedziela Palmowa ma bardziej powściągliwy charakter. Palmy są zazwyczaj niewielkie i proste.
Nie musi być duża ani kolorowa. Ważne, żeby była poświęcona – mówi mieszkaniec jednej z podłódzkich miejscowości.
W przeszłości z tym dniem wiązały się także inne zwyczaje, dziś niemal zapomniane. Jednym z nich było „chodzenie z pasyjką”. Dzieci z ubogich rodzin odwiedzały domy z ozdobionym krzyżykiem, składały życzenia i zbierały jajka na święta.
Niedziela Palmowa pozostaje jednym z tych świąt, które mimo zmian stylu życia wciąż są obecne. Zmienił się sposób ich przeżywania, uprościły się formy i znaczenia, ale sam gest przyniesienia palmy do kościoła nadal się powtarza. To jedna z tych tradycji, które trwają nie dlatego, że są dokładnie takie jak dawniej, ale dlatego, że wciąż znajdują dla siebie miejsce we współczesności.
